25 Feb 2009

Kona ba Longuinhos Monteiro

Xanana hakarak hili Longuinhos Monteiro (LM) sai komandante geral PNTL.

Maibe LM nia involvimentu iha kazu krimi nian diskualifika nia atu kaer kualker cargo iha governo ka estado. Tanba LM mak PGR, nia hamate tiha kazu criminal hotu-hotu nebe ema foti kontra nia.

Ezemplo diak liu mak kazu suap ho amiasa nia halo ba Francisco Akoileon. Haree iha cronologia nebe Yayasan HAK fo sai:

2004:
  • On 18 November 2004, at 21.15 (9:15 pm) at the residence of Mr. Longuinhos Monteiro (next to City Café), Mr. Longuinhos together with Mr. Benevides Barros (President of the Timor-Leste Attorneys' Association), Mr. Estaquio Guterres (Prosecutor) and two members of the National Police of Timor-Leste (PNTL) forced Mr. Francisco Lui (alias Aquileong) to give the three of them 279,000,800 Indonesian Rupiah.
  • After this incident Aquileong, accompanied by his attorneys Mr. Silverio Pinto Baptista and Mr. Tome Jeronimo submitted a complaint to the Department of National Investigation (DIN) of the PNTL. At that time the Chief of DIN, Mr. Marcos took the complaint and indeed registered it as a criminal case with the Prosecutor's office as complaint No. 174.
  • When Aquileong and his attorneys went to the Prosecutor's office inquire about the case, several visits over time, they were finally told that the documentation for case No. 174 was lost, demonstrating abuse of power in relation to the lost documentation on the case.
Tau LM atu chefia PNTL ne hanesan tau fali asu-fuik ida atu hein manu-luhan. Keta Xanana mos sei hili Lucia Lobato ho Americo Lopes atu chefia Comissão Anti Corrupsaun karik?

11 comments:

Anonymous said...

Se imi hakarak halo desisaun atu Longuinhos labele sai comandante policia,hakerek surat protesto ba autoridade sira,envez de kualia mangame usi kotuk

Anonymous said...

SSTTTTTT’ TAKA O NIA IBUN LABELE KOALIA ARBIRU LIU HUSI
“A Titlo Deciocional”
LONGUINHOS MONTEIRO SAI VITIMA POLITIKA XANANA BA KARGU KOMADANTE PNTL




Huntington, iha ninia livru “The Soldier and the State : The Theory of Politics Civil-Military Relation (1959),hakerek, profesionalismu militar iha oin tolu;Dalauluk, (expertise), Kunhesementu. Ema ita bele dehan iha kunhesementu wainhira iha matenek no jeitu ba area nebe refere.Dalarua, Responsabiliddae Sosial (social responsibility). Ida ne’e hatudu liu ba responsabilidade social ema professional nian. Iha kontekstu ne’e prefesionalismu militar mak oinsa bele fo protesaun ba ninia povu no nasaun.Dalatolu, Fo tulun (Kooperates). Ida ne’e hare liu ba konsiensia no loyalidade militar nudar membrus husi grupu ida nebe iha kompentensia professional bazea doutrina nebe mak iha. Tuir matenek nain ne’e katak, wainhira militar ne’e ninia kunhesementu sae makas liu tan otomatikamente ninia profesionalismu mos sei sai diak liu, no ida ne’e sei bele halo sira hases an husi area ba debates politika nian. Kestaun ba Timor Leste liga ba Huntington nia argumentu iha linha politika ba promosaun devisa ka estatuto komadante ida nian hatudu konsekuensia bo’ot iha ninia implikasaun rasik. Wainhira hau apresenta kestaun ne’e Xanana bele dehan katak “hau lapresiza teoria hirak ne’e” Razoavel no iha razaun Xanana dehan hanesan ne’e, maibe praktika hanesan ne’e ninia impaktu ba moris nasaun nian futuru hatudu sinais nebe iha ameasa nia laran.
Mai ita liga teoria ne’e hodi hare mai asuntu interna iha ita nia rai laran liga ba promosaun ba LM sai komadante PNTL. Iha kualker pais demokratiku ida promosaun ba ema iha instituisaun militar nia laran ne’e sempre hare liu ba ema ne’e nia kualifikasaun no dedikasaun ba ninia instituisaun durante ne’e. Iha kesatun politika mos wainhira atu nomeia ema ida sai komadante ba instituisaun hanesan polisia mos sempre foti ema ida husi instituisaun ne’e nia laran e nunka fo prioridade ba ema sivil ida atu asumi kargu hanesan LM hetan agora ne’e. Ita kala sai beik ona ou ita mak matenek liu karik hodi forma nasaun ne’e hodi haluhan tiha teoria sira nebe oras ne’e mundu barak uza hodi dezenvolve sira nia rain. Argumentu simplis oan ida atu ita apresenta mak ne’e, se LM ne’e ema polisia duni klaru katak nia iha kapasidade no direito absoluta atu halao funsaun nudar komadante polisia. Realidade mak ne’e, ho latar belakang mai husi sivil ba asumi kargu nudar komadante polisia, nia logika iha nebe?. Se atu hadia servisu PNTL nian, so uniku LM mak uniku pesoal nebe bela halao funsaun ne’e?. Oinsa ho komadante ativu PNTL nian nebe oras ne’e iha. Tebes ka sira laiha kapasida duni?. Se ita koalia atu hadia servisu PNTL nian atu sai professional liu, oinsa ho profesionalismu LM nian durante asumi kargu hanesan PGR? Saida mak nia halo?Hanesan PGR nia hatudu duni ninia profesionalismu ba nia servisu ne’e? Kazu kikoan ida nebe hasoru Aquileong. Kazu ne’e hatudu momos ba publiku katak LM halo buat foer bo’ot ba ninia an hanesan ema PGR. Ema hanesan ne’e merese duni ka sai komadante PNTL?. Buat ida mak ita tenki tau be neon katak kargu hanesan komadante ne’e se hare liu ba asuntu justica no profesionalismu, ema hanesan LM la merese atu sai komadante. Tuir lolos se governu ne’e seriu duni hodi luta ba justisa, ema hanesan LM ne’e tengki suspende husi ninia funsaun hanesan PGR hodi hein to’o ninia prosesu ne’e remata liu husi tribunal nia desizaun. Keta justisa iha Timor Leste sai tiha ona kestaun politika, se nune’e duni saida mak Ivo Rosa hateten katak justisa kanuru tohar ne’e los duni no ita lalika tan bosok malu hanesan labarik.
Pior liu tan wainhira governu foti iniasitivu hodi nomeia LM ba kargu komadante PNTL, derepente deit mosu lei ida ho naran “A titlo decicional”. Tuir versaun tetun katak “mak ne’e deit e ba dala ida ne’e deit”. Ninia intensaun saida hodi halo lei ne’e?. Se ita hari’i governu ida hodi forma instituisan nebe forte ho lei nebe tuir deit ita nia hakarak, nasaun ne’e ita atu lori ba nebe?. Esperensia hatudu mai tiha ona ita katak governu Fretelin wainhira ukun sira forma lei tuir sira nia hakarak e agora sira duni mak kontra rasik lei sira ne’e. Keta halo……….Governu ida tuir mai fali aban bainrua sae fali nia mos uza mekanismu hanesan ne’e e depois ita rame rame dehan katak ne’e inkonstitusional. Nusa mak ita nunka bele aprende husi istoria uluk nebe ita liu hotu tiha ona?. Hau nia razaun simplis oan ida. Keta halo aban bainrua instituisan militar hanesan FFDTL mos ita intrega ninia komadante ba ema sivil hotu liu husi lei “A Titlo Decicional”. Harohan ba Nai Maromak atu ida ne’e labele iha.
Iha pais nebe deit sistema selesaun ba kargu hanesan komadante Polisia no nia hirarkia sira seluk sempre mai husi mekanismu ida nebe klaru no hare liu ba ninia profesionalismu servisu nian. Ida ne’e atu hateten deit katak kargu hanesan ne’e sempre okupa husi ema nebe durante ne’e haknar an iha instituisaun ne’e nia laran. Ho meus ida ne’e no ijemplu hodi hili ema husi laran ne’e hatudu sinais atu sira seluk mos bele banati tuir dalan hanesan ne’e atu nune’e nomeasun ba sira sempre nakloke iha tempu seluk. Ba ita iha Timor Leste sai tiha ona hanesan dezaster bo’ot ida hodi hamosu figura ema sivil kaer kargu nudar komadante Polisia liu husi lei urjenti nebe mak ita kria tuir ita nia hakarak no ita nia gostu. Prinsipiu humanidade no prinsipiu legalidade iha termus de nomeasaun ba ema sivil hanesan ne’e la hare tiha ona ba aspeitu seluk hanesan aspeitu konflitu internal, horizontal no vertical. E pior liu tan aspeitu hirak ne’e haluhan tiha ona ema nebe husi instituisaun ne’e rasik hodi kaer ninia kuda talin hodi fo fali ba ema seluk.
Iha planu estrategia hodi nomeia ema sivil kaer kargu komadante polisia ne’e hanesan soke bo’ot ba membrus polisia ne’e rasik e bele hamosu deskontenti ida ho razaun simplis. Se o hakarak sae komadante polisia la presiza involve iha instituisaun ne’e nia laran, asalkan o iha ligasaun diak ho nai ulun sira e la presiza tan o nia kapasidade no honestidade. Iha kestaun ne’e LM nebe hanesan ema sivil ba fali komadante polisia hatudu momos ba publiku katak nasaun ne’e sai tiha ona” NASAUN HAU NIAN” liu husi lei “dala ida deit e mak ne’e deit” .

Ita lahatene tamba sa mak PM Xanana, fo ninia fiar ba LM sai Komadante Jeral PNTL. Buat ida mak sai perguntas no duvidas bo’ot mak termus de legal hodi justifika fatin ne’e ba ema sivil sai komadante ba instituisaun militar nian. Ita lakohi iha istilah lingua bahasa Indonesia dehan ne’e anak emas ou anak yang disayangi”. Ida ne’e hatudu lolos mai ita katak ita nia lideransa nasaun ne’e ignora tiha ona ninia ema nebe sakrifika nia an ba PNTL maibe to’o ikus nia ema dudu ses tiha e pior liu oferece fali fatin ne’e ba ema nebe laiha kunsementu liu ba situasaun atual nebe mak mosu iha instituisaun ne’e nia laran. Atu hateten deit katak problema uma laran ema ida nian ita nunka fo fiar ba ema liur mak resolve, e ema liur tuir ita nia esperensia moris mak iha katak to’o ikus sei hamosu problema bo’ot iha institisaun ne’e rasik.

Liga ba pesoal LM nian nudar PG iha fainlansu barak mak mosu iha ninia tempu. Husu tok ba LM kazu hira ona mak konsege nia resolve e ninia resultadu iha nebe?. Husi tinan ba tinan wainhira LM sai PG hatudu deit mak ninia frakeza hodi hamosu informasaun e boatus nebe falsu ba publiku nia let liu husi media nasional. Se hakarak koalia ho ita nia neon no laran katak LM sei labele halo buat ruma tamba nia la hetan fiar no konfiansa husi ninia soldadu sira ho razaun simples oan ida. Oin sa membrus husi PNTL bele tau fiar ba LM se nia rasik ema ida nebe la iha abut metin ho membrus ativu sira agora e pior liu ho ninia offisiais sira nebe tuir lolos sira mak okupa fatin ne’e?. E ita lakohi para LM sai tiha deit boneka governu nian hodi bele halo tuir governu ida nebe ukun nia hakarak e laos sai tiha ona lutu nasaun nian. Kona ba razaun profesionalismu hodi hili LM, ida ne’e kala pekadu bo’ot ida nebe Xanana halo?. LM ninia dignidade monu tiha wainhira nia involve direitamentu ba kazu Aqui Leon. Ho servsiu ida nebe mak dok husi uza forsa LM sei halo buat ida nebe foer oinsa tan se nia mak kaer instituisaun bo’ot hanesan PNTL?. Kobransa hira mak LM sei halo no pekadu hira mak nia sei hamosu? Xanana karik bele hatan.

Xanana Gusmao (XG) hatudu ninia poder tomak nudar ema lideransa rai ne’e nian hodi hili ema nebe tuir nia hakarak e lakohi hatene atu ema ne’e ema iha PNTL bele simu ka lae. Iha tendensia katak XG uza ninia poder hodi halo mudansa ba instituisaun PNTL nian sai tiha kompanha privadu e laos sai tiha ona lutu nasaun nian. Se makanismu ne’e mak sai doutrina politika XG nian hodi hili ema sivil ida sai komadante jeral PNTL nian diak liu instituisaun ne’e lalika iha ona poder hodi kaer kilat e membrus PNTL oras ne’e diak liu transforma tiha nia an ba iha instituisaun sivil nian nebe la iha ligasaun ba uza armas. Meus ida ne’e hanesan uniku solusaun hodi hakotu tali nebe oras ne’e. Atu nune’e povu kik sira ne’e labele tan moris iha trauma nia laran. Tamba se mosu duni krizi povu mak sempre sai vitima e sira mak terus tinan ba tinan sempre nafatin amen.

Ninia implikasaun bo’ot nebe sei mosu se Xanana ulufatuk tos nafatin hodi lao ho politika ne’e mak soberanu nasaun hanesan nasaun demokratiku la iha ona. Ida ne’e hatudu mai ita katak, ita lalika tan koalia ona saida mak demokrasia, justisa no lia los. Ita moris tiha ona hanesan iha ailaran. Ita la respeita tiha ona prinsipiu universal nasaun demokratiku. Ita tau ita nia interese as liu tiha interese nasional. Se LG sai duni komadante PNTL, husu tok ba ofisiais PNTL sira nebe barak mak akaba tiha ona ninia kursu iha liur kona ba polisia nia servisu ba nomeasaun LG sai sira nia komadante?. Hau fiar e fiar metin ba sira nebe barani hateten lia los sei dehan katak “Ami labele koalia buat ida se lae ami nia devisa sei tun mais LG mai mak ita hare malu”. Ida ne’e Xanana lahatene buat ida tamba nia iha leten as neba, maibe LG mak sei sofre bahasa karik dehan “LAHIR DAN BATHIN” tamba depois ne’e Xanana sei fase liman hodi hateten ba LG katak “hau lahatene katak durante ne’e ema la gosta o”


Ne’e duni se hau mak LG, por de dues( Deskulpa hau uza Amo Martinho nia liafuan), hau sei lasimu duni kargu ne’e tamba ninia implikasaun sei makas no to’o ikus LG mak sei sai vitima tamba deit politika arogansia ne’e.Nudar ema nebe iha matenek tamba sa mak LG bele sai fali boneka Xanana nian?. Se dehan tamba interese nasional nian tamba sa tengki nomeia fali ema sivil?.Se hau mak LG, hau sei dehan ba Xanana “ maun fatin ne’e fo ba maluk polisia sira seluk nebe iha kapasidade mos hanesan hau, e hau fiar sira sei sai diak liu wainhira ita fo opurtunidade dala ida tan ba sira hodi sai komadante ba sira nia instituisaun rasik atu une’e sira duni mak bele hadia sira nia an atu bele sai professional liu. Hau labele sai komadante tamba hau ema sivil”

Maibe tamba deit krize ne’e nia hahalok, LG ho XG tenki fo aopio ba malu hodi bele taka ibun ba malu. Sstttttttttttt………..hau nomeia o ba fatin ne’e atu o labele koalia tun sae. Se o loke ibun ita sei mout hotu. Atu dehan deit katak tamba sira taka ibun ba malu ne’e mak halo ita to’o ohin loron nunka rona relatoriu husi atentadu 11 Fevreiru nian. Sssttttttttttttttttttt…….taka o nia ibun labele koalia tun sae e hau fo servisu ba o hodi hare soldadu sira iha PNTL nebe koalia tun sae lalika fo fatin ba sira. Ssttttttttttt………fo sira nia naran depois mak hau hare. Kuitadu maluk sira iha PNTL ninia futuru ba kaer rasik ninia kuda talin hodi forma ninia instituisaun sai instituisaun nebe independenti no imparsial lakon tiha ona husi arogansia nai ulun nian. Dala ida tan harohan ba Rai lulik, fatuk lulik no matebian sira atu labele tan iha krize iha rai lulik ne’e.

Sandro Farrel Carvarinho
Hela iha Dili

Anonymous said...

Belun Sandro,
Hau apresia ho ita bot nia komentariu ne. Maibe hau husu atu riku soi hanoin nebe ita bot iha ne rai didiak ba futuro. Tamba klima politika ida nebe ita nia rain no ita nia povu TL emfrenta ne laos klima rasionalidade nebe bazeia ke refleta ba estudu sientifiku ruma, hanesan ita foka liu husi teoria huntinton nian. Tamba agora ne situasaun politika aktual TL nian ne bazeia liu konviksaun pesoal lideransa iha poder nian. Tan ne karik LM, sei sai vitima ka lae, ne depende fali kelihaian LM nian no bergaining position entre LM ho X. Dala ida tan hau nia aplauza ita bot nia komentario.

Anonymous said...

longinhos naokten

Anonymous said...

AMP hili longinhos atu haburas diak liu tan sitema kolusaun ,korupsaun,no nepostimo iha instituisaun nebe presisa garantia lei no orden nebe iha tempo badak nia laran longinhos sei halao reformasaun ba institusaun nebe sei nakonu ho korupsau,kolusaun no nepotisme.

iha instituisaun nee mos longinhos monteiro sei proteje deit justisa ba iha lider politiko AMP,deit no sei la fo prioridade ba povo nebe hamlaha ba justisa.

xanana hili longinhos mos atu proteje sai komandante geral pntl atu proteje nia husi kriji 2006 no taka lalais kazo korupsaun nebe seidauk iha proseso justisa entre longinhos ho aqui leong

Anonymous said...

Frustrado deit ba/ lalika koalia arbiru .. bele oinsa mos, FRETILIN ba te tiah lai.

VIVA AMP

AMI MAK PROGRESSO
AMI MAK POVU
AMI MANAN PERMANENTE

ALKATIRI MATE PERMANENTE

Anonymous said...

ALIANSI MERAH PUTIH (Joao Cancio, Carmelito Moniz, Joao Alves, Jorge Serano no sel-seluk tan)

AHI MATE PERMANENTE (Ahi kalan loron mate hela deit)

AMI MESAK PENCURI (Korupsaun a'at liu ona- ezemplu kongkrit, single source, kazu Lucia Lobato, dsst)
hahahahahahahha

sniper said...

ahhh ngomong doank .... mau fretilin kek mau amo kek smua sama aja..liat duit lupa smua.... babi baru tau nih orang yg bukan dari kepolisian bisa jadi kepala polisi .. ini negara apa desa sih .. bego dan tolol smua

Anonymous said...

LALIKA COMENT ARBIRU KETA LARAN MORAS DIAK LIU HARE BA AREA SELUK NE MAKA TIMOR NUNCA MAJU DIAK LIU ESCOLA PARA IHA PENGETAHUAN LUAS

Anonymous said...

HARE LAI EMA NIA AMAN MOS SERVIÇO BA ITA NIA RAIN AJUDA BARAK LABELE KOALIA EMA NIA AT DEI HAU FO CONSELHO BA ALIN SIRA ESCOLA PARA BELE TUR IHA CADEIRA OBRIGADO TIMOR NE MAU PAGADOR LAHATENE TIMOR NIA HAKARAK NE SAIDA NE MAKA PORTUGUES SIRA MOS BARUK HO ITA NIA ATITUDE

Anonymous said...

VIVA LONGUINHOS TENS CAPACIDADE PARABENS